BROOD; WAT KÖ'J DER VAN VERTELLEN.

Wie staot ter neet bie stille a'w onzen dageleksen botterham achter de kneupe spölt, maor der bunt wah zóvölle soorten, da'j der ne onwieze pille van ne book aover könt schrieven. Al¬le feest en Heilegendage hebt zo wat eur eigen stuutjen, en ok bie de plaatseleke gebruken en bakgewoontes kö'j der ne beste bulte op neumen. Zo wodt den jaorleksen broodlevering bie de Muldersflui¬te, tussen Hengel en Zellem,altied nog in ere ehol¬len, maor is 't echte olde gebruuk neet meer as zodäöneg te herkennen,umdat den brooduutdeling an de armen van de beide gemeentes neet meer van disse tied is.

Zo wazzen der de 'hagelbroden', dee o.a. in Kilder en Vethuzen bie Zeddam, wodden verdeeld onder de armen. 't Gebeurn bie de 'hagelkruze' dee door op-esteld wazzen en woor in processie naor too wodden egaone. Dee hagelkruze stonnen op ne langen stake en mossen denen um 't ewas tegen hagel en ander malleur te beschar¬men. Ze staot ter in onzen tied nog, maor de proces¬sies op den openbaoren weg wodt al sinds joor en dag neet meer ehollen. Den tied veran¬derd, zu'w maor zeggen...doodzunde.

In vrogger tieden ha'j ok 't zogenaamde begraffenisbrood.
Dit brood kwamp in ons land veur as, grovenbrood, grovenbol¬len, en 't in den anhef al eneumde begraffenisbrood.
Dan ha'j nog: begraffenis¬bollen, begraffenisweggen en gaot zo nog maor ne hötte vedan.

In Die:m (Didam) wodden deur de naobestaonden van leu dee 't betalen konnen, wittebrood egetten bie de naogrove. Arme sloebers mossen zik met roggebrood, eur alledaagsen kost tevraene stellen.

In Reurle verdeeln de naobers, nog veur as 't liek uut 't huus wodden edragen, éérst 't groevenbrood in grote platen onder 't anwezege volk.

In Zellem wodden stoetens ebakken, in ronde en halflangen uut-voering, van zo'n dikken vief pond.
In Nee door deien ze 't nog völle ampatter. Door wodden gewone zeute krakelingen bie begraffenissen ekruud met karwei¬zaod.

Wat opveel was, dat völle leu 'n zekeren eerbied veur't brood hadden. In de noordeleke provincies van ons land was 't gebruke¬lek dat in 't brood veur ne liekmaol, zowal in Protestante as in Katho¬lieke kringen, 'n kruus wodden in-ebakken. Dit wazzen de z.g. kruuskrentebollen.

Deur 't hele land wazzen der Katholieke gezinnen woor as 't brood met 't mes wodden 'bekruust', veur 't an-esnejen wod¬den. A'j good naoprakkezeert, dan bunt ter now ok nog zat breudjes dee as van dee bizundere vormen en benamingen hebt. Denk maor is an den Pallempaosen met ziene haentjes en den broodkrans, den weihnacht¬stolle en in Limburg de St.Jansbreudjes.

Dan ha'j ok nog de polderstoetens, van dee grote jongens dee zo'nne dikke twaalf ons waogen en dee indertied ebakken wodden veur de polderjon¬gens dee hier de weuste grond in cultuur brachten, en zo de name an dat brood egeven hebt.
Zelf he'k in mien jeugd, as éne van ne groten trop, verscheidene maolen ne grote tasse van dee lummels, met 't zweit dikke veur 't heufd mét motten sleppen naor huus, lopend vanaf den afslag naor den Huikert woor as bakker Bets Kranenbarg wonen. 't Was 'n dikke dree kilometer äözen woor a'j dufteg smach van kregen. Meistentieds ha'k de dunne ribbeltjes, dee as dwas aover dee stoetens lepen, der af-ekneppen en op-egetten veur a'k in huus wazze.

Hans Cristiaan Andersen hef aover brood 'n prachtegen sage eschreven. Hee verteld aover ne nuffe van ne deerne, 'n aller¬meugenst greuts nöst, dat lillek te passe kwamp umdat ze gin eerbeed had veur 't brood dat ze halen mos. 't Was zo'n fladde van ne deerne, dat ze bange was um wat stof of modde an eure mooie lakschuuntjes te kriegen.

Zee was gruwelek hoveer¬deg en scha¬men zik dan ok dat eure olders maor ne paar arme drommels wazzen. Zo was ze ne maol in eure beste klere onder¬weggens van 't darp op huus an, en onder den arm droog ze ne schötteldook met doorin 't pas ekochte brood. An de veute droog ze ne paar mooie zwatte glimmende lakschuuntjes. Too ze dan ok ne besten plas vol moddersjieps integen kwamp, prakkezeern ze niks en lae 't kosteleke brood midden in den drab.
Maor mét dat zee der opstappen um met dreuge veutjes aover den plas te kom¬men, scheurn de grond onder eur lös en gil¬lend ver¬dween ze in 't hol van 't moeraswief.

Onder an-ekommen mos ze stief as ne zoltpilaster blieven staon, met eure now smerege bekladde lakschuuntjes nog altied baoven op 't brood. Eur prachtege kleed was now helemaols drekkeg, en op eur scholders zatten ne stel vieze sliemere¬ge, spiejende broene pedden. Vanuut de näö van eure rökke kroppen glibberege siskende slangen, en ze kreeg 'n honger, barre! Uut alle macht prebeern ze of ze ok bie 't brood onder eure veute kon kommen, maor 't enege dat ze bewaegen kon was eur heufd.

Woor at zee ok kek; 't was allemao¬le zwaeveldamp en smeregheid.'t Gekke was dat eur geheur wal tien keer better was as veur den tied. Zee mos anheurn ho as de leu dee eur 't brood hadden zeen vertrap¬pen, en in de grond zogen scheten, an eur olders vertel¬len wat ter gebeurt was. Ze kon wah grienen. Oh as zee 't toch ongedaon had können maken, 't was eur alles weerd ewes.

Nooit hebt de leu weer wat van eur vernommen en ne olden kooheuder maken 'n leed aover 't hoveerdege deerntje dat nooit weer uut 't riek van 't moeraswief was trugge ekommen. 't Hele land leerden zo eur ongelukke kennen en gin mense den 't nog waogen um ok maor ne krömmeltjen stoete te verknooien....
Brood, waes ter wies met.

23 febrewari 1996 Wim Bluemers

Dit verhaal is geschreven door Wim Bluemers, wilt u meer lezen over Wim, kijk dan op zijn interview.