Welkom in het

LEESZAAL - ARCHIEF

Hier vindt u verhalen van Gait den Strieker ofwel Gerbert Abbink.

KOFFIE LEUTEN

Dit verhaal geet over mien beleavenissen die ik in mien leaven heb op-edaone met de volksdrank ”Koffie”

‘n Baksken koffie wörd ok wel ’n köpken leut enuumt. Leut wil zeggen da’j schik in ‘t leaven hebt, terwijl leuteren betekend da’j vake onzin praot, maor toch hef koffieleuten iets gemeudeluks en heurt veur mien echt bi-j de achterhoek.

De eerste kere dat ik met koffie te maken krege wet ik niet precies meer maor der bunt wel völle herineringen uut die tied.
Koffietied betekenen gezelligheid veur ons as blagen. Mien moeder en mien oma’s malen de koffiebonen met zo’n olde koffiemölle met ’n schuufke an de boaven kante waor de koffiebonen in mosten. Die koffiebonen werden bi-j de winkelier in ’t darp ekocht. Hi-j scheppen de bonen uut’n trommel in ‘n toete en weagen ze veur ow af. Thuus werden die bonen ok weer in ’n trommel edaone um ze goed dreuge te hollen.

Wi-j mochten de bonen veurzichtig in de mölle laoten gli-jen. Mien Oma klemmen de mölle tussen de boavenbenen en wi-j mochten helpen met draeien. Onderan was’n laedjen waor de gemalen koffie in terechte kwam. Den koffiemölle hek nog steeds in mien bezit en ik bun door heel zuunig op. I-j roekt nog steeds de koffie an den mölle.

Later in de tied kwam de koffiemölle die an de mure vast emaakt was en daornao kwam de elektrische koffie mölle.
Jaoren later werd de koffie emalen an-eboden en toen was dat gezellige draeien helemaol veurbi-j.

Um de koffie nog ’n extra smaakjen te geven mos der” Buisman” bi-j in, dat zat in zo’n klein busken,waor ’t lid altied merakels vaste van zat. Meestal was de” Buisman” keihard eworden en zag ter uut as ‘n brokke teer. Met geweld werden er dan brökskes uut estokken um de koffie meer smaak te geven. Alleen ‘t roeken was al genog, want wi-j as kinder dronken gin koffie.

Later in de tied kwam de perculator op de markt, den pruttelen zo mooi as de koffie boven weer in dat glaesken te veurschiene kwam. Deur disse maniere van koffie zetten kreeg i-j wel minder prut in de komme, maor ’n zeefken was altied nog wel neudig.

Wat ik mien uut die tied goed kan herinneren is de melkpanne die altied achter op’t fornuus ston. As den panne daor lange had estaone was der een hard velleke op-ekommen dat boven in de panne bleef hangen, ik von dat lekker um op te etten. Wat vrogger op de dag was dat vel nog zachte en ging meestal in de koffie wie daor van hiel , anders ging de melk deur ’n zeefken.
De melk halen wi-j rechtstreeks bi-j de boer. Onze naoste buurman, had nog ’n paar beeste opstal staone. Later hebt wi-j de melk bi-j de boer ehaald effen buuten ’t darp. Dat was veur ons as blagen altied weer ’n hele ondernemming um op de fietse zo’n melkbusken goed vaste hollen. Op de melk lag altied ‘n fitsken room dat mien moeder der afscheppen um door weer slagroom van kloppen.

Kommen of köpkes werden vake zonder schöteltje op de taofel ezet. ‘n Beschuutjen of koeke werd der meestal bi-j egeven, maor ok werd bi-j ’t koffiedrinken vake metene brood egetten.

’n Beschuutjen, bestreujd met suuker, dat dan boven de pot nog werd af-eklopt,was toendertied en nog steeds, een goedkoop ”gebakje.”
Mooie herinneringen heb ik an de tied dat wi-j met ’n mandje naor ’t land mosssen um mien Opa, die an ’t roggemaai-jen of an ’t aerappels stekken was, drinken en brood te brengen. Volgens mi-j was ’t toen altied mooi weer en zatten wi-j gezellig bi-j mekare op de krujwagen of zo maor op de grond.

Toen wi-j in Durkum naor schole gingen,”De Ambachtschole” kregen wi-j ok drinken met, eerst in zo’n thermosflesse, maor den was al kapot in de tasse,veur dat wi-j ant etten toewazzen. ’t Drinken werd toen maor met egeven in ‘n busken of in ‘n halve liter flesse van de Grols. Pas in de ni-je schole was der ’n kantine, waor a-j melk, koffie en ranja konnen kopen. Toen nog gin patat, soep en andere vettigheid, wat de blagen now allemaol kunt bestellen.

Direkt nao de schole as leerlingschilder an ’t werk bi-j de G.T.W in Durkum. Daor werd de koffie deur de kantinebaas met ’n karretje in de werkplaatse rond ebracht. Hi-j mos daorveur de drukke Keppelseweg aover stekken, maor dat gin toen wat gemeudelukker dan now.
As ’t te druk was hielp de stationchef um de keal met karre veilig oaver de weg te helpen.
De koffie kosten toen een dubbeltje en veur ’t zelfde pries kocht i-j ok een sprits- koeke.

Dat was mien eerste ervaring da’j naor de koffiepauze begonnen uut te kieken.
Later kwam ik in de ni-jbouw en klantenwerk terechte en door was de koffie pauze nog belangrieker.
Veural as ’t kold was kek i-j uut naor den roep, schilders ”KOFFIE”. Bi-j de ene klante was dat al snel nao da-j de koffiemölle heuren rötelen, bi-j anderen pröttelen de koffiepot al ’n hötjen achter op’t fornuus. Vake was ’t zitten ‘t veurnaamste en nam i-j de koffie maor veur lief, want ‘t smaken overal anders.

De tied was altied verschillend, op de boer was dat vake geliek met de mansluu die eerst ’t melken hadden gedaone en rond negen uur kwammen etten. Wi-j passen ons altied an.
Vake vroegen zi-j ons wanneer of wi-j wollen schaften. Disse gewoonte besteed gelukkig in de Achterhoek nog steeds, hoewel ’t wel minder is eworden. ’t Kwam ok wel veur dat er gin koffie werd an-eboden en op de ene of andere maniere merken de luu dat wel. Alles werd precies edaone zo’t was af-esprokken, terwijl bi-j andere nog wel us wat extra’s wet an-eboden, zoas de bovenramen wassen of de götte schonemaken.

De plaatse waor at de koffie werd in-eschonken was ok heel verschillend. Meestal bi-j de luu in de kökken, maar ok buuten onder de karloze, of ’t werd op ‘t muurken van de mestvaalte neer-ezet.

Ik mos bi-j ‘n familie de kökken sausen, mien baas zei, at ze ow daor koffie anbied dan mo-j dat maor in de sausbak gooien zonder dat de luu ‘t in de gaten heb. Ik geleuven daor niks van, zol toch wel met vallen , now mooi niet. Toen het koffietied was nam de vrouwe ‘n smerige komme en veagen den met een timpe van ‘n net zo smerige schorte zogenaamd schone en got de koffie in de komme. Ik heb de koffie maor an-enommen op de trappe en um stiekum in de sausbak ekiepert.
Dit spöllen zich af in de jaoren zestig, wat niet wil zeggen dat ‘r now gin schoetdeuzen meer bunt. Over een schoetdeuze esprokken,wi-j zatten’n kere met zo’n zes man an’n ronde taofel koffie te drinken. I-j kent dat wel, ’n taofel en een zeil met blummekes figuurtjes der op. De vrouwe deed ons koffie in de komme en wi-j kregen er ‘n beschuutjen bi-j.
Dat gif altied wel krummeli-je op de taofel en an vliegen gin gebrek, maor dat heurt der now eenmaol bi-j op’n boerderi-je. De vrouwe stoten eur kummeken umme, zi-j bedach zich gin moment en vaegen de koffie met de krummels en al zo naor de kante van taofel en liet ’t zo weer in de komme lopen en dronk onder onze verbaasde ogen zo weer wieter.

Ut die tied hek ok nog ’n verhaal dat zich afspöllen op ’t kasteel in Reurle. Mien baas mos daor de schilderi-jenzaal opknappen. Umdat der gin vlagge op de toren ston, wissen de luu dat de Baron en de Baronnese niet thuis wazzen, net as bi-j de koninginne op Soestdijk.
Deurumme was’t personeel ok wat vri-jer in doen en laoten, veural de vrouwluu.
De koffie werd edronken in de grote köken onderin ’t kasteel vlak boven de grachte. As jonge leerling was ik de klos, want toen ik ’s oavends met de bus naor huus ging,halen iederene de neuze op.

Wat hadden die vrouwluu now edone, ’n dure parfum van de baronesse achter in de krage van mien jas egotten, dat was niet lekker roeken, dat was stinken. ’n Andere bi-jzundere plaatse um koffie te drinken was in de Abdij in de Slangenburg. Wi-j mosten daor de cellen waorin de paoters sliepen, opni-j witten. Daor kregen wi-j koffie wat ze zelf brouwen met ’n grote stuk koeke der bi-j. Of smaken wed ik niet meer, maor ’t was wel bi-jzunder.
A-j zo ant schrieven bunt kump ’t ene verhaal noa de ander weer bi-j mien boaven. Ik herinner mien nog ’n kere dat wi-j koffie buuten kregen terwijl ’t erg kold was, de luu zelf zatten lekker binnen. Wi-j bunt toen op de tuinbanke gaon zitten en hebt de mouwen en de boksepiepen op-estreup net of ’t midden in de zommer was. De boerinne snappen niet waorumme wi-j dat deden.

As wi-j ’n hele ri-je huizen mosten schilderen dan vroegen wi-j ’n buurvrouw of zi-j veur ons koffie wol zetten, anders riep iederene dat ze koffie hadden en dat kosten de baas dan te völle an tied.
Dat koffieadres werd, noa dat ’t werk klaor was weer van ’n paar pakken koffie veurziene en kregen als extra’tje ’n blummeken.
Later werd een schafwagen bi-j zo’n werk ezet, zodat de baas ow altied kon vinden.

Dat wi-j met zo’n koffieadres ok wel us ’n geintje uut-ehaald hebt zak ouw nouw vertellen.
Wi-j mosten ’n ni-jbouw huus schilderen en de luu zelf wonen niet in de buurte dus de buurvrouw zörgen veur de koffie. Toen het werk afwas zollen wi-j op de laatste dag zörgen veur ’n taarte bi-j de koffie. Mien toekomstige schoonvader was bakker en zol den taarte wel mooi in orde maken. In de bakkeri-je bedachten wi-j ons um daor ’n geintje met uut te halen. ’n Echte taarte en ‘n neptaarte werden toen emaakt. Den neptaarte beston uut een rond bakblik den mooi werd op espoten met crème en belegd met van allerhande lekkers, ie kent dat wel .
Het was koffietied en de buurvrouw mog het eerste stuk ansni-jen. Zi-j stak t mes precies in ’t midden, maor zi-j kwam niet wiet want dat bakblik zat in de weage. I-j snapt dat der heel wat af-elachen is. De goeie taarte maken alles weer goed.

Jaoren later toen ik veur mien zelf was begonnen, was ‘r ok met de koffietied altied wel wat te beleaven.
Zo was ‘r een Indische mevrouw die veur mien ”gewone” koffie zetten terwijl ze veur zich zelf ’n speciaal köpken maken. Zi-j deed koffie in’n köpken, heit water der bi-j en effen laoten staone. Dat mos i-j heel veurzichtig drinken, anders ha-j ’n mond vol prut.
In het begin bracht disse mevrouw de koffie op de plaatse waor a’j an’t werk wazzen ,jao zelfs kwam ze de lere op ‘t um ow an te reiken. Zi-j bedoelen ut good, maor effen bi-j goan zitten, smek de koffie toch wel better.

Hadden wi-j’n ni-jbouw dan was meestal de koffie pauze zo rond half tiene. Dan dronken wi-j koffie uut een thermosflesse of kolde koffie uut’n grolsflesse en vake werd ok nog flink bi-j egetten.

Later toen ik meer ’t land in kwam verplaatsen zich ’t koffie drinken naor de wegrestaurants. Vake bi-j die zaken waor’t tweede köpken gratis was, want i-j blieft toch altied’n Achterhoeker. A-j zo rond reist dan kom i-j der achter dat der ok streken in ons land bunt waor at ze ow zomaor gin koffie anbied.

’n Veurval dat zich afspöllen in Amstelveen, was op ‘n flatgalleri-j waor’n proef ezet mos worden. Hier wazzen ok collega schilders an’t werk. Op mien vraoge of ze al koffie hadden ehad begonnen zi-j te greulen, dat kent ze hier niet, daor kom i-j niet binnen. Bi-j toeval hielp ik de vrouwe van de huusmeister met eur boodschappen karretje en promt kwam ze mien ’n köpken koffie brengen.

Koffie maken en schenken is altied umgeven deur vaste gewoontes en gebruuken. Ondanks de moderne apparaten wörd der nog altied” gewone” koffie ezet, dat wil zeggen al wel met zo’n koffie zet- apparaat.
Gewone melk der bi-j, soms kold dat drinkt vlotter, maor meestal effen an de kok brengen en dan op gieten. Vake mo-j zelf angeven of i-j völle of weinig melk wilt. Dan heur i-j termen as, doe mien maor zwart of, doe mij maar ’n wolkje, of gooi der maor ’n flatse in. Zo is’r zwarte koffie, koffie verkeerd, cappacino, mokka, espresso, Irish coffee en caffiëne vri-je koffie en dan hek ‘r nog vast wel wat vergetten.

Hebt owluu wel us van ” dikke ” koffie eheurt?
Laatst wazzen wi-j op bezuuk op den Ooyman in Durkum. Daor werd ons evraogd of wi-j ok koffie wollen, mien tante zei as ’t maor gin dikke koffie is want dat smek niet. Dat is gewone koffie waor ’n verdikkingsmiddel wördt in edaone um ’t versloeken tegen te gaone a-j daor problemen met hebt.

Now hek ok ’n tante, ik zal de name niet nuumen, zi-j heit Jo, die klopt de melk altied effen op, niet met zo’n speciaal schudding, nee gewoon met ’n klopper.
’t Gif altied iets extra’s an de koffie, ’n schoemkrage. Veur ’t gemak wördt der now koffiemelk gebruukt,uut ‘n fleskes, pekskes of van die kuupkes, jao zelfs in poeier krieg i-j ’t op ’t schöteltje. Speciale koffie huuzen maakt’t ow helemaol zwaor um te kiezen, zovölle soorten wördt ow an-eboden. In de meeste winkels en kantoren steet now ’n koffieautomaat, waor a-j alle soorten koffie kunt kiezen.
Bi-j ’n geboorte van ’n kind wördt altied koffie an-eboaden met ’n beschuutjen met die harde muzekörreltjes derop die ’n anslag op ow tanden doet. Bi-j brulften in disse streek is ’t de gewoonte da’j eerst koffie kriegt en um twaalf uur weer’n köpken met breudjes der bi-j, zo da’j redelijk nuchter weer naor huus kunt gaon.